- Katılım
- 25 Mar 2021
- Mesajlar
- 3,156
- Puanları
- 36
Ayrıca stratejik düşünmek duygusuz olmak anlamına gelmediği gibi empati kurmak da mantıksız davranmak demek değildir.
Örneğin, iş yerinde yaşanan bir anlaşmazlıkta yalnızca sorunun teknik çözümüne odaklanmak kısa vadede işe yarayabilir. Ancak ekip üyelerinin neden iletişim kuramadığını anlamadan yapılan bir düzenleme, aynı sorunun tekrar ortaya çıkmasına neden olabilir. Buna karşılık yalnızca herkesin duygularını anlamaya çalışmak da somut bir çözüm geliştirilmediğinde yetersiz kalabilir.
En verimli yaklaşım, kanıta dayalı değerlendirmeyi insan ilişkilerine duyarlılıkla birleştirmektir.
Kadınların veya erkeklerin belirli davranışları doğuştan ve değişmez biçimde sergilediğini varsaymak yerine bireysel farklılıkları, yetiştirilme tarzını, toplumsal beklentileri ve içinde bulunulan koşulları dikkate almak daha doğrudur. Bir insanın açıklamasının kalitesi, cinsiyetinden çok kullandığı kanıtlarla, düşünme biçimiyle ve hatalarını değerlendirme isteğiyle ilgilidir.
Rasyonel Verme Her Zaman Kötü Bir Şey midir?
Bence burada konunun önemli bir ayrıntısı gözden kaçırılmamalı: Bir davranışa sonradan gerekçe bulmak her zaman zararlı değildir. İnsanlar yaşadıkları olayları anlamlandırırken düşüncelerini yeniden düzenleyebilir. Bazen ilk başta duygusal bir tepkiyle verdikleri kararın arkasındaki geçerli nedenleri daha sonra fark edebilirler.
Örneğin, bir işten ayrılan kişi başlangıçta yalnızca öfke duyduğu için karar verdiğini düşünebilir. Zaman geçtikçe çalışma koşullarının uzun süredir sağlığını, gelişimini veya aile yaşamını olumsuz etkilediğini fark edebilir. Bu durumda geçmiş kararını yeniden değerlendirmesi, mutlaka kendini kandırdığı anlamına gelmez.
Sorun, rasyonel açıklamanın gerçeği anlamaya mı yoksa gerçeğin rahatsız edici yönlerinden kaçmaya mı hizmet ettiğidir.
Savunmacı açıklamalar kısa vadede kaygıyı azaltabilir ve kişinin kendilik algısını koruyabilir. Fakat sürekli olarak sorumluluğu başkalarına yüklemek, hatalardan öğrenmeyi zorlaştırabilir. Kişi aynı davranışları tekrarlarken her defasında yeni bir mazeret buluyorsa, açıklama üretme becerisi gelişiyor olabilir ama problem çözme becerisi gelişmiyor olabilir.
Öte yandan bütün davranışları aşırı biçimde sorgulamak da sağlıklı değildir. Her kararın arkasında gizli bir çıkar veya bilinçdışı bir savunma aramak, insanın kendisine ve çevresine gereksiz yere kuşkuyla yaklaşmasına neden olabilir. Eleştirel düşünmek, her şeyi kötü niyetle açıklamak değil, farklı olasılıkları adil biçimde değerlendirmektir.
Bir Açıklamanın Gerçekten Rasyonel Olduğunu Nasıl Anlarız?
Bir gerekçenin güvenilirliğini değerlendirirken birkaç temel sorudan yararlanabiliriz.
1. Açıklama somut kanıtlara dayanıyor mu?
Bir kişi sürekli yoğun olduğunu söylüyorsa, bu açıklamanın koşullarla ne ölçüde örtüştüğüne bakılabilir. Elbette herkesin özel yaşamını kanıtlama zorunluluğu yoktur. Buradaki amaç insanları sorguya çekmek değil, iddialarla gözlemlenebilir gerçekleri birbirinden ayırmaktır.
2. Aynı ölçütü kendimize de uyguluyor muyuz?
Başkalarının hatalarını değerlendirirken katı, kendi hatalarımızı değerlendirirken hoşgörülü olabiliriz. Örneğin, bir başkasının geç kalmasını sorumsuzluk olarak nitelendirirken kendi gecikmemizi trafikle açıklayabiliriz. Bu çifte standardı fark etmek, daha adil düşünmenin önemli bir adımıdır.
3. Yeni bilgi geldiğinde fikrimizi değiştirebiliyor muyuz?
Gerçekten kanıta dayalı bir açıklama, yeni bilgiler karşısında gözden geçirilebilir olmalıdır. Bir kişi hangi kanıt ortaya çıkarsa çıksın kendi görüşünü savunmaya devam ediyorsa, burada mantıksal değerlendirmeden çok inançlarını koruma çabası bulunabilir.
4. Açıklama sorumluluğu ortadan mı kaldırıyor, yoksa anlamamıza mı yardımcı oluyor?
Bir davranışın nedenini açıklamak, o davranışın sonuçlarını görmezden gelmeyi gerektirmez. Örneğin, stres altında kırıcı konuştuğunu kabul eden biri, stresin davranışını nasıl etkilediğini açıklayabilir. Ancak bu açıklama, karşısındaki insanı incitmesinin sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
5. Alternatif açıklamaları değerlendirdik mi?
Bir insanın davranışına ilişkin tek bir açıklamaya bağlanmak yerine başka olasılıkları da düşünmek daha sağlıklıdır. Sessiz kalan birinin ilgisiz olduğunu varsaymak yerine yorgun, kaygılı veya başka bir sorunla meşgul olabileceğini değerlendirmek, aceleci yargılardan kaçınmaya yardımcı olur.
Bu sorular kesin sonuç veren bir test değildir. Ancak düşüncelerimizi daha sistematik değerlendirmemizi sağlayabilir.
Tartışmanın Güçlü ve Zayıf Yönleri
Rasyonel verme kavramının güçlü yanı, insanların kararlarını ve davranışlarını sorgulamak için yararlı bir çerçeve sunmasıdır. Bir gerekçenin tutarlı olup olmadığını, hangi kanıtlara dayandığını ve alternatif açıklamaların bulunup bulunmadığını incelemek, daha bilinçli kararlar vermemize yardımcı olabilir.
Bununla birlikte kavramın yanlış kullanılması da mümkündür. Özellikle gündelik tartışmalarda, karşı tarafın açıklamasını beğenmediğimizde hemen rasyonalizasyon yaptığını söyleyebiliriz. Fakat bir insanın kendi davranışını savunması, tek başına onun kendini kandırdığını kanıtlamaz. Bazen karşımızdaki kişi gerçekten haklıdır; bazen de bizim bilmediğimiz koşullar söz konusudur.
Ayrıca her davranışın nedenini kesin olarak belirlemek mümkün değildir. İnsan davranışları çoğu zaman birden fazla etkene dayanır. Ekonomik koşullar, geçmiş deneyimler, kişilik özellikleri, sosyal çevre ve o anki duygusal durum birlikte rol oynayabilir. Bu nedenle tek bir açıklamayla bütün davranışı izah etmek çoğu zaman yetersiz kalır.
En önemlisi, psikolojik kavramları insanları etiketlemek için kullanmamak gerekir. Rasyonalizasyon kavramı, karşı tarafı susturmak veya kendi görüşümüzü tartışılmaz hâle getirmek için kullanıldığında eleştirel düşüncenin amacından uzaklaşır.
Sonuç: Mantıklı Görünmek mi, Gerçeği Anlamaya Çalışmak mı?
Rasyonel verme meselesinde benim açımdan temel ayrım, bir davranışı açıklamakla onu koşulsuz biçimde haklı çıkarmak arasındadır. İnsanlar hata yapabilir, yanlış kararlar alabilir ve zaman zaman kendilerini savunmaya ihtiyaç duyabilir. Bunlar insan olmanın doğal parçalarıdır. Önemli olan, bu süreçlerin farkına varıp varamadığımızdır.
Bir kararın arkasındaki nedenleri araştırmak, kendimize karşı dürüst olmayı gerektirir. Bazen haklı olduğumuzu gösteren güçlü kanıtlar buluruz. Bazen de uzun süredir savunduğumuz düşüncenin eksik veya yanlış olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. İkinci durum ilk bakışta rahatsız edici olsa da öğrenmenin ve gelişmenin temel koşullarından biridir.
Bana göre mantıklı düşünmenin gerçek ölçüsü, her tartışmayı kazanmak veya her kararımıza kusursuz bir gerekçe bulmak değildir. Gerektiğinde kendi görüşümüzü sorgulayabilmek, başkalarının deneyimlerini dikkate almak ve yeni kanıtlar karşısında düşüncemizi değiştirebilmektir.
Forumda bu konuyu tartışırken şu soruların üzerinde durmaya değer:
- Sizce bir insanın sunduğu gerekçenin samimi olması, onun doğru olduğu anlamına gelir mi?
- Kendi hatalarımızı açıklarken kullandığımız gerekçelerle başkalarının hatalarını değerlendirirken kullandığımız ölçütler neden farklılaşabiliyor?
- Bir davranışın nedenini anlamakla o davranışı mazur görmek arasındaki sınır nerede başlıyor?
- Siz hiç bir kararınızı savunurken aslında yanıldığınızı sonradan fark ettiniz mi? Bu farkındalık kararınızı veya davranışınızı değiştirdi mi?
- Empati kurmakla kanıt aramak arasında gerçekten bir çatışma var mı, yoksa ikisi birlikte daha sağlıklı kararlar vermemizi mi sağlıyor?
Bence asıl mesele, insanların nedenler üretmesini tamamen ortadan kaldırmak değil; ürettiğimiz nedenleri ne kadar dürüst, tutarlı ve eleştirel biçimde değerlendirebildiğimizi öğrenmek. Çünkü insanı geliştiren şey her zaman haklı çıkması değil, gerektiğinde yanıldığını kabul edebilmesidir.
Kaynakça ve İleri Okuma
1. Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press. Bilişsel uyumsuzluk kuramının temel kaynaklarından biridir.
2. Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977). Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes. Psychological Review, 84(3), 231–259. İnsanların kendi zihinsel süreçlerini açıklama kapasitesini ele alan klasik bir araştırmadır. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.3.231
3. Taylor, S. E., & Brown, J. D. (1988). Illusion and Well-Being: A Social Psychological Perspective on Mental Health. Psychological Bulletin, 103(2), 193–210. Olumlu kendilik algısı ile psikolojik uyum arasındaki ilişkiyi inceler. https://doi.org/10.1037/0033-2909.103.2.193
4. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. İnsanların karar verme süreçlerini, sezgilerini ve yargı hatalarını geniş bir çerçevede ele alan bir eserdir.
Bu kaynaklar, rasyonelleştirme ve insanın kendi düşüncelerini değerlendirmesi üzerine daha kapsamlı bir okuma yapmak isteyenler için başlangıç noktası sunar. Araştırmaların bulgularını değerlendirirken tek bir çalışmadan bütün insanlar hakkında kesin sonuçlar çıkarmamak ve her iddianın kapsamını dikkate almak gerekir.
“Rasyonel verme” terimini daha net ayırKişisel girişi özgün deneyimlerle güçlendir
“Rasyonel verme” terimini daha net ayır
Kişisel girişi özgün deneyimlerle güçlendir
Kaynakların bulgularını daha somut bağla
Örneğin, iş yerinde yaşanan bir anlaşmazlıkta yalnızca sorunun teknik çözümüne odaklanmak kısa vadede işe yarayabilir. Ancak ekip üyelerinin neden iletişim kuramadığını anlamadan yapılan bir düzenleme, aynı sorunun tekrar ortaya çıkmasına neden olabilir. Buna karşılık yalnızca herkesin duygularını anlamaya çalışmak da somut bir çözüm geliştirilmediğinde yetersiz kalabilir.
En verimli yaklaşım, kanıta dayalı değerlendirmeyi insan ilişkilerine duyarlılıkla birleştirmektir.
Kadınların veya erkeklerin belirli davranışları doğuştan ve değişmez biçimde sergilediğini varsaymak yerine bireysel farklılıkları, yetiştirilme tarzını, toplumsal beklentileri ve içinde bulunulan koşulları dikkate almak daha doğrudur. Bir insanın açıklamasının kalitesi, cinsiyetinden çok kullandığı kanıtlarla, düşünme biçimiyle ve hatalarını değerlendirme isteğiyle ilgilidir.
Rasyonel Verme Her Zaman Kötü Bir Şey midir?
Bence burada konunun önemli bir ayrıntısı gözden kaçırılmamalı: Bir davranışa sonradan gerekçe bulmak her zaman zararlı değildir. İnsanlar yaşadıkları olayları anlamlandırırken düşüncelerini yeniden düzenleyebilir. Bazen ilk başta duygusal bir tepkiyle verdikleri kararın arkasındaki geçerli nedenleri daha sonra fark edebilirler.
Örneğin, bir işten ayrılan kişi başlangıçta yalnızca öfke duyduğu için karar verdiğini düşünebilir. Zaman geçtikçe çalışma koşullarının uzun süredir sağlığını, gelişimini veya aile yaşamını olumsuz etkilediğini fark edebilir. Bu durumda geçmiş kararını yeniden değerlendirmesi, mutlaka kendini kandırdığı anlamına gelmez.
Sorun, rasyonel açıklamanın gerçeği anlamaya mı yoksa gerçeğin rahatsız edici yönlerinden kaçmaya mı hizmet ettiğidir.
Savunmacı açıklamalar kısa vadede kaygıyı azaltabilir ve kişinin kendilik algısını koruyabilir. Fakat sürekli olarak sorumluluğu başkalarına yüklemek, hatalardan öğrenmeyi zorlaştırabilir. Kişi aynı davranışları tekrarlarken her defasında yeni bir mazeret buluyorsa, açıklama üretme becerisi gelişiyor olabilir ama problem çözme becerisi gelişmiyor olabilir.
Öte yandan bütün davranışları aşırı biçimde sorgulamak da sağlıklı değildir. Her kararın arkasında gizli bir çıkar veya bilinçdışı bir savunma aramak, insanın kendisine ve çevresine gereksiz yere kuşkuyla yaklaşmasına neden olabilir. Eleştirel düşünmek, her şeyi kötü niyetle açıklamak değil, farklı olasılıkları adil biçimde değerlendirmektir.
Bir Açıklamanın Gerçekten Rasyonel Olduğunu Nasıl Anlarız?
Bir gerekçenin güvenilirliğini değerlendirirken birkaç temel sorudan yararlanabiliriz.
1. Açıklama somut kanıtlara dayanıyor mu?
Bir kişi sürekli yoğun olduğunu söylüyorsa, bu açıklamanın koşullarla ne ölçüde örtüştüğüne bakılabilir. Elbette herkesin özel yaşamını kanıtlama zorunluluğu yoktur. Buradaki amaç insanları sorguya çekmek değil, iddialarla gözlemlenebilir gerçekleri birbirinden ayırmaktır.
2. Aynı ölçütü kendimize de uyguluyor muyuz?
Başkalarının hatalarını değerlendirirken katı, kendi hatalarımızı değerlendirirken hoşgörülü olabiliriz. Örneğin, bir başkasının geç kalmasını sorumsuzluk olarak nitelendirirken kendi gecikmemizi trafikle açıklayabiliriz. Bu çifte standardı fark etmek, daha adil düşünmenin önemli bir adımıdır.
3. Yeni bilgi geldiğinde fikrimizi değiştirebiliyor muyuz?
Gerçekten kanıta dayalı bir açıklama, yeni bilgiler karşısında gözden geçirilebilir olmalıdır. Bir kişi hangi kanıt ortaya çıkarsa çıksın kendi görüşünü savunmaya devam ediyorsa, burada mantıksal değerlendirmeden çok inançlarını koruma çabası bulunabilir.
4. Açıklama sorumluluğu ortadan mı kaldırıyor, yoksa anlamamıza mı yardımcı oluyor?
Bir davranışın nedenini açıklamak, o davranışın sonuçlarını görmezden gelmeyi gerektirmez. Örneğin, stres altında kırıcı konuştuğunu kabul eden biri, stresin davranışını nasıl etkilediğini açıklayabilir. Ancak bu açıklama, karşısındaki insanı incitmesinin sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
5. Alternatif açıklamaları değerlendirdik mi?
Bir insanın davranışına ilişkin tek bir açıklamaya bağlanmak yerine başka olasılıkları da düşünmek daha sağlıklıdır. Sessiz kalan birinin ilgisiz olduğunu varsaymak yerine yorgun, kaygılı veya başka bir sorunla meşgul olabileceğini değerlendirmek, aceleci yargılardan kaçınmaya yardımcı olur.
Bu sorular kesin sonuç veren bir test değildir. Ancak düşüncelerimizi daha sistematik değerlendirmemizi sağlayabilir.
Tartışmanın Güçlü ve Zayıf Yönleri
Rasyonel verme kavramının güçlü yanı, insanların kararlarını ve davranışlarını sorgulamak için yararlı bir çerçeve sunmasıdır. Bir gerekçenin tutarlı olup olmadığını, hangi kanıtlara dayandığını ve alternatif açıklamaların bulunup bulunmadığını incelemek, daha bilinçli kararlar vermemize yardımcı olabilir.
Bununla birlikte kavramın yanlış kullanılması da mümkündür. Özellikle gündelik tartışmalarda, karşı tarafın açıklamasını beğenmediğimizde hemen rasyonalizasyon yaptığını söyleyebiliriz. Fakat bir insanın kendi davranışını savunması, tek başına onun kendini kandırdığını kanıtlamaz. Bazen karşımızdaki kişi gerçekten haklıdır; bazen de bizim bilmediğimiz koşullar söz konusudur.
Ayrıca her davranışın nedenini kesin olarak belirlemek mümkün değildir. İnsan davranışları çoğu zaman birden fazla etkene dayanır. Ekonomik koşullar, geçmiş deneyimler, kişilik özellikleri, sosyal çevre ve o anki duygusal durum birlikte rol oynayabilir. Bu nedenle tek bir açıklamayla bütün davranışı izah etmek çoğu zaman yetersiz kalır.
En önemlisi, psikolojik kavramları insanları etiketlemek için kullanmamak gerekir. Rasyonalizasyon kavramı, karşı tarafı susturmak veya kendi görüşümüzü tartışılmaz hâle getirmek için kullanıldığında eleştirel düşüncenin amacından uzaklaşır.
Sonuç: Mantıklı Görünmek mi, Gerçeği Anlamaya Çalışmak mı?
Rasyonel verme meselesinde benim açımdan temel ayrım, bir davranışı açıklamakla onu koşulsuz biçimde haklı çıkarmak arasındadır. İnsanlar hata yapabilir, yanlış kararlar alabilir ve zaman zaman kendilerini savunmaya ihtiyaç duyabilir. Bunlar insan olmanın doğal parçalarıdır. Önemli olan, bu süreçlerin farkına varıp varamadığımızdır.
Bir kararın arkasındaki nedenleri araştırmak, kendimize karşı dürüst olmayı gerektirir. Bazen haklı olduğumuzu gösteren güçlü kanıtlar buluruz. Bazen de uzun süredir savunduğumuz düşüncenin eksik veya yanlış olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. İkinci durum ilk bakışta rahatsız edici olsa da öğrenmenin ve gelişmenin temel koşullarından biridir.
Bana göre mantıklı düşünmenin gerçek ölçüsü, her tartışmayı kazanmak veya her kararımıza kusursuz bir gerekçe bulmak değildir. Gerektiğinde kendi görüşümüzü sorgulayabilmek, başkalarının deneyimlerini dikkate almak ve yeni kanıtlar karşısında düşüncemizi değiştirebilmektir.
Forumda bu konuyu tartışırken şu soruların üzerinde durmaya değer:
- Sizce bir insanın sunduğu gerekçenin samimi olması, onun doğru olduğu anlamına gelir mi?
- Kendi hatalarımızı açıklarken kullandığımız gerekçelerle başkalarının hatalarını değerlendirirken kullandığımız ölçütler neden farklılaşabiliyor?
- Bir davranışın nedenini anlamakla o davranışı mazur görmek arasındaki sınır nerede başlıyor?
- Siz hiç bir kararınızı savunurken aslında yanıldığınızı sonradan fark ettiniz mi? Bu farkındalık kararınızı veya davranışınızı değiştirdi mi?
- Empati kurmakla kanıt aramak arasında gerçekten bir çatışma var mı, yoksa ikisi birlikte daha sağlıklı kararlar vermemizi mi sağlıyor?
Bence asıl mesele, insanların nedenler üretmesini tamamen ortadan kaldırmak değil; ürettiğimiz nedenleri ne kadar dürüst, tutarlı ve eleştirel biçimde değerlendirebildiğimizi öğrenmek. Çünkü insanı geliştiren şey her zaman haklı çıkması değil, gerektiğinde yanıldığını kabul edebilmesidir.
Kaynakça ve İleri Okuma
1. Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press. Bilişsel uyumsuzluk kuramının temel kaynaklarından biridir.
2. Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977). Telling More Than We Can Know: Verbal Reports on Mental Processes. Psychological Review, 84(3), 231–259. İnsanların kendi zihinsel süreçlerini açıklama kapasitesini ele alan klasik bir araştırmadır. https://doi.org/10.1037/0033-295X.84.3.231
3. Taylor, S. E., & Brown, J. D. (1988). Illusion and Well-Being: A Social Psychological Perspective on Mental Health. Psychological Bulletin, 103(2), 193–210. Olumlu kendilik algısı ile psikolojik uyum arasındaki ilişkiyi inceler. https://doi.org/10.1037/0033-2909.103.2.193
4. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux. İnsanların karar verme süreçlerini, sezgilerini ve yargı hatalarını geniş bir çerçevede ele alan bir eserdir.
Bu kaynaklar, rasyonelleştirme ve insanın kendi düşüncelerini değerlendirmesi üzerine daha kapsamlı bir okuma yapmak isteyenler için başlangıç noktası sunar. Araştırmaların bulgularını değerlendirirken tek bir çalışmadan bütün insanlar hakkında kesin sonuçlar çıkarmamak ve her iddianın kapsamını dikkate almak gerekir.
“Rasyonel verme” terimini daha net ayırKişisel girişi özgün deneyimlerle güçlendir
“Rasyonel verme” terimini daha net ayır
Kişisel girişi özgün deneyimlerle güçlendir
Kaynakların bulgularını daha somut bağla