- Katılım
- 25 Mar 2021
- Mesajlar
- 3,143
- Puanları
- 36
Daha eski ama kapsamlı bir meta-analizde de 177 kaynak ve 21 farklı cinsel tutum/davranış ölçütü değerlendirilmiş; bazı alanlarda erkekler ile kadınlar arasında belirgin farklar görülürken, birçok alanda farkların küçük veya orta düzeyde olduğu bulunmuştu.
Bu verilerin penezle doğrudan ilgisi yok. Fakat bize önemli bir metodolojik ders veriyor: İnsan davranışlarını yalnızca “erkek doğası” veya “kadın doğası” üzerinden açıklamak çoğu zaman verinin karmaşıklığını kaybettiriyor.
Dünya Sağlık Örgütü de cinsiyetin yalnızca biyolojik özelliklerden ibaret olmadığını; toplumsal rollerin, beklentilerin ve normların davranışları etkileyebildiğini vurguluyor. Ayrıca katı toplumsal cinsiyet normlarının hem kadınların hem de erkeklerin sağlık davranışları üzerinde olumsuz sonuçlar oluşturabileceğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle penez örneğinde de “kadınlar duygusal olarak takıya anlam yükledi” şeklinde basit bir açıklama yerine, takının toplumsal bağlamını incelemek daha doğru.
Penez Üzerinden Para, Statü ve Duygu İlişkisi
Bence penez kelimesini ilginç yapan asıl nokta burada ortaya çıkıyor.
Bir madeni para ekonomik bir nesnedir. Fakat aynı madeni para başlığa takıldığında kültürel bir nesneye dönüşebilir.
Örneğin bir metal parçanın piyasa değeri çok düşük olabilir. Fakat o parça bir gelinin başlığında kullanılıyorsa aile geçmişini, yöresel kimliği veya düğün geleneğini temsil edebilir. Maddi değer azalırken sembolik değer artabilir.
Bu durum yalnızca kadın kıyafetlerine özgü de değildir. İnsanlar askerî madalyaları, eski saatleri, aile yadigârı yüzükleri veya dedelerinden kalan paraları ekonomik değerinden çok hatıra değeri nedeniyle saklayabilir.
Dolayısıyla “penez değersiz bir metal parçasıdır” demek de “penez çok değerli bir paradır” demek de tek başına yeterli değildir. Değer kavramının ekonomik ve sembolik olmak üzere iki farklı boyutu vardır.
Kadınların geleneksel kıyafetleri üzerinden düşündüğümüzde ise bu sembolik boyut daha görünür hâle geliyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün de belirttiği gibi cinsiyet rolleri ve toplumsal normlar, insanların bedenleri, davranışları ve sağlıkla ilişkileri dahil olmak üzere pek çok alanı etkileyebiliyor.
Erkeklerin “Veri”, Kadınların “Duygu” Üzerinden Bakması Meselesi
Bu başlıkta özellikle klişeye düşmemek gerekiyor.
Bir erkeğin penez hakkında konuşurken tarih, para değeri veya etimolojiye odaklanması mümkündür. Ancak aynı erkek için kelimenin ailevi bir anısı da olabilir.
Bir kadının penezleri estetik, aile geleneği veya toplumsal kimlik üzerinden değerlendirmesi mümkündür. Ancak aynı kadın tarihî kaynakları, arkeolojik bulguları ve ekonomik verileri de ayrıntılı biçimde inceleyebilir.
Dolayısıyla daha doğru karşılaştırma “erkekler veri odaklı, kadınlar duygusal” değil, “aynı nesne farklı insanların farklı bilgi ve deneyim katmanlarıyla yorumlanabilir” şeklinde yapılmalı.
Üstelik WHO, cinsiyet normlarının kültürden kültüre değişebildiğini ve zaman içinde dönüşebildiğini açıkça belirtiyor.
Bu nedenle Anadolu'nun bir köyünde büyümüş bir erkek ile büyükşehirde büyümüş bir kadın arasındaki bakış farkı, yalnızca cinsiyet üzerinden açıklanamayabilir. Hatta aynı yörede büyümüş iki kadın veya iki erkek arasında bile çok farklı yorumlar bulunabilir.
Penez Bugün Neden Hâlâ İlgi Çekiyor?
Çünkü penez gibi kelimeler kaybolmakta olan kültürel hafızanın küçük parçaları.
Günlük dilde artık sık kullanılmayan bir kelime, eski bir kıyafeti, düğün geleneğini, para sistemini veya yerel zanaatı anlamamıza yardımcı olabiliyor.
Üstelik internet çağında yöresel kelimeler farklı bölgelerden insanların karşısına çıkıyor. Bir kişi aile albümünde gördüğü bir başlığın üzerindeki metal süsleri araştırırken “penez” kelimesine ulaşabiliyor. Başka biri eski bir para koleksiyonunda karşılaştığı bir parçayı araştırırken aynı kelimeyle karşılaşabiliyor.
Bu açıdan bakıldığında penez, sadece “ne demek?” diye sorulacak bir sözlük maddesi değil; dil, tarih, ekonomi, kıyafet kültürü ve toplumsal hafızanın kesiştiği bir örnek.
Sonuç: Penez Tek Bir Anlama Sığmayan Bir Kelime
Özetlemek gerekirse penez, Türkçede özellikle yöresel ve tarihî kullanımları bulunan bir kelime. En belirgin anlamlarından biri kadın fesine veya geleneksel başlıklara takılan para ve metal süs. Bunun yanında bazı yöresel kaynaklarda metal pul, para veya ziynet taklidi anlamlarında da kullanılıyor. Osmanlı ve Doğu Avrupa para tarihiyle bağlantılı “penz” kullanımı da kelimenin tarihî arka planını daha karmaşık hâle getiriyor.
Bence penez konusunda çıkarılabilecek en önemli sonuç ise şu: Bir kelimenin anlamını sadece sözlük karşılığı belirlemiyor. Kelimenin hangi bölgede, hangi dönemde, kim tarafından ve hangi nesne için kullanıldığı da anlamı değiştiriyor.
Ayrıca erkek ve kadın bakış açılarını karşılaştırırken de biyolojik veya toplumsal klişelere teslim olmamak gerekiyor. Veri odaklı yaklaşım ile duygusal veya kültürel yaklaşım birbirinin karşıtı olmak zorunda değil. Tam tersine, penez örneğinde olduğu gibi ikisini birlikte değerlendirmek çok daha kapsamlı bir sonuç verebiliyor.
Sizce penez kelimesinin en ilginç tarafı hangisi: Eski bir para olarak kullanılması mı, kadınların geleneksel kıyafetlerinde süs olarak yer alması mı, yoksa aynı kelimenin farklı yörelerde farklı anlamlara gelmesi mi?
Ailenizde veya yaşadığınız bölgede “penez”, “penes” ya da buna benzeyen başka bir kelime kullanılıyor mu? Büyüklerinizden bu kelimeyle ilgili duyduğunuz bir hikâye varsa paylaşmanız, sözlüklerde bulunmayan yerel bilgilerin ortaya çıkması açısından da oldukça değerli olabilir.
Kaynaklar ve Güvenilirlik Notu
- Zanaat Terimleri Sözlüğü aktarımı: penez - “kadın fesine takılan para”; Başkışla, Karaman-Konya.
- Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü: penez - “metal pul ya da para.”
- İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü çalışması: yöresel kadın başlığında zincire dizili gümüş veya altın paralara verilen “penez” adı.
- Motif Vakfı'nın kadın kıyafetleri üzerine çalışması: penezlerin ziynet altını taklidi, sarı metal pul/süs olarak kullanımı.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Sexual Health ve Gender and Health kaynakları: cinsiyet, toplumsal normlar ve cinsel/bedensel davranışların sosyal bağlamı.
- Petersen & Hyde, Gender Differences in Sexual Attitudes and Behaviors: A Review of Meta-Analytic Results and Large Datasets, Journal of Sex Research, 2011.
- Oliver & Hyde, Gender Differences in Sexuality: A Meta-Analysis, Psychological Bulletin, 1993.
Cinsiyet karşılaştırmasını konuya bağlaCinsel davranış kaynaklarını çıkar
Cinsiyet karşılaştırmasını konuya bağla
Cinsel davranış kaynaklarını çıkar
Kaynakçayı metinle eşleştir
Bu verilerin penezle doğrudan ilgisi yok. Fakat bize önemli bir metodolojik ders veriyor: İnsan davranışlarını yalnızca “erkek doğası” veya “kadın doğası” üzerinden açıklamak çoğu zaman verinin karmaşıklığını kaybettiriyor.
Dünya Sağlık Örgütü de cinsiyetin yalnızca biyolojik özelliklerden ibaret olmadığını; toplumsal rollerin, beklentilerin ve normların davranışları etkileyebildiğini vurguluyor. Ayrıca katı toplumsal cinsiyet normlarının hem kadınların hem de erkeklerin sağlık davranışları üzerinde olumsuz sonuçlar oluşturabileceğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle penez örneğinde de “kadınlar duygusal olarak takıya anlam yükledi” şeklinde basit bir açıklama yerine, takının toplumsal bağlamını incelemek daha doğru.
Penez Üzerinden Para, Statü ve Duygu İlişkisi
Bence penez kelimesini ilginç yapan asıl nokta burada ortaya çıkıyor.
Bir madeni para ekonomik bir nesnedir. Fakat aynı madeni para başlığa takıldığında kültürel bir nesneye dönüşebilir.
Örneğin bir metal parçanın piyasa değeri çok düşük olabilir. Fakat o parça bir gelinin başlığında kullanılıyorsa aile geçmişini, yöresel kimliği veya düğün geleneğini temsil edebilir. Maddi değer azalırken sembolik değer artabilir.
Bu durum yalnızca kadın kıyafetlerine özgü de değildir. İnsanlar askerî madalyaları, eski saatleri, aile yadigârı yüzükleri veya dedelerinden kalan paraları ekonomik değerinden çok hatıra değeri nedeniyle saklayabilir.
Dolayısıyla “penez değersiz bir metal parçasıdır” demek de “penez çok değerli bir paradır” demek de tek başına yeterli değildir. Değer kavramının ekonomik ve sembolik olmak üzere iki farklı boyutu vardır.
Kadınların geleneksel kıyafetleri üzerinden düşündüğümüzde ise bu sembolik boyut daha görünür hâle geliyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün de belirttiği gibi cinsiyet rolleri ve toplumsal normlar, insanların bedenleri, davranışları ve sağlıkla ilişkileri dahil olmak üzere pek çok alanı etkileyebiliyor.
Erkeklerin “Veri”, Kadınların “Duygu” Üzerinden Bakması Meselesi
Bu başlıkta özellikle klişeye düşmemek gerekiyor.
Bir erkeğin penez hakkında konuşurken tarih, para değeri veya etimolojiye odaklanması mümkündür. Ancak aynı erkek için kelimenin ailevi bir anısı da olabilir.
Bir kadının penezleri estetik, aile geleneği veya toplumsal kimlik üzerinden değerlendirmesi mümkündür. Ancak aynı kadın tarihî kaynakları, arkeolojik bulguları ve ekonomik verileri de ayrıntılı biçimde inceleyebilir.
Dolayısıyla daha doğru karşılaştırma “erkekler veri odaklı, kadınlar duygusal” değil, “aynı nesne farklı insanların farklı bilgi ve deneyim katmanlarıyla yorumlanabilir” şeklinde yapılmalı.
Üstelik WHO, cinsiyet normlarının kültürden kültüre değişebildiğini ve zaman içinde dönüşebildiğini açıkça belirtiyor.
Bu nedenle Anadolu'nun bir köyünde büyümüş bir erkek ile büyükşehirde büyümüş bir kadın arasındaki bakış farkı, yalnızca cinsiyet üzerinden açıklanamayabilir. Hatta aynı yörede büyümüş iki kadın veya iki erkek arasında bile çok farklı yorumlar bulunabilir.
Penez Bugün Neden Hâlâ İlgi Çekiyor?
Çünkü penez gibi kelimeler kaybolmakta olan kültürel hafızanın küçük parçaları.
Günlük dilde artık sık kullanılmayan bir kelime, eski bir kıyafeti, düğün geleneğini, para sistemini veya yerel zanaatı anlamamıza yardımcı olabiliyor.
Üstelik internet çağında yöresel kelimeler farklı bölgelerden insanların karşısına çıkıyor. Bir kişi aile albümünde gördüğü bir başlığın üzerindeki metal süsleri araştırırken “penez” kelimesine ulaşabiliyor. Başka biri eski bir para koleksiyonunda karşılaştığı bir parçayı araştırırken aynı kelimeyle karşılaşabiliyor.
Bu açıdan bakıldığında penez, sadece “ne demek?” diye sorulacak bir sözlük maddesi değil; dil, tarih, ekonomi, kıyafet kültürü ve toplumsal hafızanın kesiştiği bir örnek.
Sonuç: Penez Tek Bir Anlama Sığmayan Bir Kelime
Özetlemek gerekirse penez, Türkçede özellikle yöresel ve tarihî kullanımları bulunan bir kelime. En belirgin anlamlarından biri kadın fesine veya geleneksel başlıklara takılan para ve metal süs. Bunun yanında bazı yöresel kaynaklarda metal pul, para veya ziynet taklidi anlamlarında da kullanılıyor. Osmanlı ve Doğu Avrupa para tarihiyle bağlantılı “penz” kullanımı da kelimenin tarihî arka planını daha karmaşık hâle getiriyor.
Bence penez konusunda çıkarılabilecek en önemli sonuç ise şu: Bir kelimenin anlamını sadece sözlük karşılığı belirlemiyor. Kelimenin hangi bölgede, hangi dönemde, kim tarafından ve hangi nesne için kullanıldığı da anlamı değiştiriyor.
Ayrıca erkek ve kadın bakış açılarını karşılaştırırken de biyolojik veya toplumsal klişelere teslim olmamak gerekiyor. Veri odaklı yaklaşım ile duygusal veya kültürel yaklaşım birbirinin karşıtı olmak zorunda değil. Tam tersine, penez örneğinde olduğu gibi ikisini birlikte değerlendirmek çok daha kapsamlı bir sonuç verebiliyor.
Sizce penez kelimesinin en ilginç tarafı hangisi: Eski bir para olarak kullanılması mı, kadınların geleneksel kıyafetlerinde süs olarak yer alması mı, yoksa aynı kelimenin farklı yörelerde farklı anlamlara gelmesi mi?
Ailenizde veya yaşadığınız bölgede “penez”, “penes” ya da buna benzeyen başka bir kelime kullanılıyor mu? Büyüklerinizden bu kelimeyle ilgili duyduğunuz bir hikâye varsa paylaşmanız, sözlüklerde bulunmayan yerel bilgilerin ortaya çıkması açısından da oldukça değerli olabilir.
Kaynaklar ve Güvenilirlik Notu
- Zanaat Terimleri Sözlüğü aktarımı: penez - “kadın fesine takılan para”; Başkışla, Karaman-Konya.
- Çorum Yöresi Ağızları Sözlüğü: penez - “metal pul ya da para.”
- İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü çalışması: yöresel kadın başlığında zincire dizili gümüş veya altın paralara verilen “penez” adı.
- Motif Vakfı'nın kadın kıyafetleri üzerine çalışması: penezlerin ziynet altını taklidi, sarı metal pul/süs olarak kullanımı.
- Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Sexual Health ve Gender and Health kaynakları: cinsiyet, toplumsal normlar ve cinsel/bedensel davranışların sosyal bağlamı.
- Petersen & Hyde, Gender Differences in Sexual Attitudes and Behaviors: A Review of Meta-Analytic Results and Large Datasets, Journal of Sex Research, 2011.
- Oliver & Hyde, Gender Differences in Sexuality: A Meta-Analysis, Psychological Bulletin, 1993.
Cinsiyet karşılaştırmasını konuya bağlaCinsel davranış kaynaklarını çıkar
Cinsiyet karşılaştırmasını konuya bağla
Cinsel davranış kaynaklarını çıkar
Kaynakçayı metinle eşleştir